Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Pomiń baner

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Media społecznościowe

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

20220801

Obiekt miesiąca

Data: 01.08.2022 - 31.08.2022
Obiekt miesiąca

„Obiekt miesiąca” to cykl zapoczątkowany w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego wraz z nowym rokiem akademickim. Co miesiąc będziemy przybliżać Państwu muzealną kolekcję, wybierając eksponat lub grupę eksponatów na co dzień nie pokazywanych szerokiej publiczności. W tym miesiącu jest to ormiańskie velum liturgiczne.

VELUM ORMIAŃSKIE ZE ZBIORÓW MUZEUM UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO

W zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się unikatowy zabytek związany z Apostolskim Kościołem Ormiańskim. Jest to velum liturgiczne (nr inw. 1192, 3846/IV), czyli tkanina używana podczas liturgii eucharystycznej (u Ormian zwanej Boską Liturgią) do przykrywania kielicha oraz pateny z prosforą.

Velum powstało najprawdopodobniej w XIX w., na terenie dawnej Wielkiej Armenii, wchodzącej w skład Imperium Osmańskiego. Tkanina wykonana jest z niezwykle delikatnego batystu bawełnianego, dekorowanego haftem różnobarwną przędzą jedwabną, nićmi z oplotem metalowym na jedwabnym rdzeniu oraz blaszką. Wzdłuż czterech brzegów biegnie inskrypcja w języku staroormiańskim tzw. grabarze. Z jej treści wynika, że velum był darem grupy mieszkańców Charsu (w prowincji Musz w Turcji) dla klasztoru pw. św. Jana Chrzciciela (orm. Surp Karapet). Miejsce to należy identyfikować z jednym z najstarszych i najznamienitszych klasztorów w Armenii, położonym w pobliżu miejscowości Musz (obecnie prowincja Muş we wschodniej Turcji). Według tradycji monaster został założony przez św. Grzegorza Oświeciciela, Apostoła Armenii. Po Jerozolimie i Eczmiadzynie, klasztor w Muszu był trzecim, najważniejszym celem pielgrzymek Ormian. Niestety kres istnieniu monasteru położyło ludobójstwo Ormian podczas I wojny światowej. W 1915 r. klasztor został zniszczony przez wojska tureckie. Wcześniej udało się ukryć najcenniejsze przedmioty stanowiące jego wyposażenie, a następnie wywieźć je do Eczmiadzyna i Moskwy. Po rewolucji październikowej cała własność Kościoła Ormiańskiego została znacjonalizowana i chociaż ostatecznie Bolszewicy zgodzili się zwrócić mienie Ormianom, to jednak najcenniejsze przedmioty przepadły, stając się przedmiotem nielegalnego handlu. Zapewne tą drogą velum z Muszu trafił do Niemiec. W r. 1936 było własnością dr Dorothei Willers z Wrocława, która sprzedała je Śląskiemu Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności (Schlesische Museum für Kunstgewerbe und Altertümer). Podczas II wojny światowej zbiory wrocławskie zostały ewakuowane z miasta i ukryte w małych miejscowościach na terenie Dolnego Śląska. W 1945 r. polscy historycy sztuki i konserwatorzy odnajdywali dolnośląskie składnice muzealne, w których obok zabytków z wrocławskich zbiorów niemieckich ukryto również dzieła zrabowane z polskich kolekcji. Znalezione w pałacu Schaffgotschów w Cieplicach (niem. Warmbrunn) velum przewieziono do Krakowa, a następnie przekazano do zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tkanina jest obecnie jedną z nielicznych zachowanych pamiątek z dawnego wyposażenia klasztoru w Muszu.  

Haftowana dekoracja velum składa się z motywów figuralnych oraz ornamentalnych, tworzących zwarty program ikonograficzny zgodny z liturgicznym przeznaczeniem tkaniny oraz miejscem jego przeznaczenia. W środku znajduje się Baranek Boży w glorii słonecznej, otoczonej przez dwanaście głów anielskich. Jest to nawiązanie do apokaliptycznych obrazów Baranka – Chrystusa przebywającego w niebiańskim Jeruzalem. Na osiach boków znajdują się: tronujący Chrystus w typie Salvator Mundi (z kulą ziemską w ręku), św. Jan Chrzciciel z barankiem, św. Szczepan w stroju ormiańskiego diakona, trzymający kadzielnicę oraz łódkę na kadzidło oraz św. Rypsyma, męczennica związana z początkami chrześcijaństwa w Armenii. W treści inskrypcji fundacyjnej velum darczyńcy tkaniny zwracają się do niej z prośbą o wstawiennictwo za dusze ich rodziców. Św. Rypsyma została przedstawiona w nietypowej formule ikonograficznej: kobieta wyłania się z kielicha w otoczeniu Narzędzi Męki Pańskiej. Ten sposób obrazowania był zarezerwowany wyłącznie dla Chrystusa. Zapewne twórca programu ikonograficznego velum nie miał pod ręką żadnego wizerunku Rypsymy, który mógłby posłużyć za wzorzec. Z tej przyczyny sięgnął po elementy z ikonografii Chrystusa, które wydały mu się właściwe dla przedstawienia męczennicy, która poprzez swoją śmierć stała się godną naśladowczynią Zbawiciela. W narożach velum umieszczeni są Serafinowie, a puste miejsce wypełniają głowy aniołów, krzyże i gwiazdy. Dzięki temu tkanina wyobraża rzeczywistość niebiańską przenikającą się z rzeczywistością ziemską podczas sprawowania Boskiej Liturgii. W jej centrum znajduje się Baranek-Chrystus, któremu towarzyszą chóry aniołów i święci czczeni szczególnie w klasztorze w Muszu.

 

Ilustracje

  1. Klasztor w Muszu – widok ogólny. Źródło: Wikipedia
  2. Widok fasady i dzwonnicy kościoła klasztornego w Muszu. Źródło: H. F. B. Lynch, Armenia, travels and studies, t. II, London 1901
  3. Velum z klasztoru w Muszu. Fot. J. Kozina
  4. Chrystus Salvator Mundi. Fot. J. Kozina
  5. św. Jan Chrzciciel. Fot. J. Kozina
  6. św. Szczepan. Fot. J. Kozina
  7. św. Rypsyma. Fot. J. Kozina