Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Pomiń baner

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Media społecznościowe

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

20220101

Obiekt miesiąca

Data: 01.01.2022 - 31.01.2022
Obiekt miesiąca

„Obiekt miesiąca” to cykl zapoczątkowany w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego wraz z nowym rokiem akademickim. Co miesiąc będziemy przybliżać Państwu muzealną kolekcję, wybierając eksponat lub grupę eksponatów na co dzień nie pokazywanych szerokiej publiczności.

W styczniu motywem przewodnim jest pierwsze wykonane w Polsce zdjęcie rentgenowskie oraz wczesne lampy rentgenowskie.

8 listopada 1895 roku Wilhelm Röntgen (1845-1923) prowadził eksperymenty z promieniowaniem katodowym w rurce Crookes’a*. Pomimo tego, że rurka została osłonięta czarnym kartonem to na znajdującym się w pobliżu ekranie fluoryzującym spostrzegł osobliwą czarną linię. Przyczyną jej powstania było nieznane wcześniej promieniowanie, które nazwał promieniami X. Następne kilka tygodni zajęła mu wytężona praca. 28 grudnia złożył do druku w czasopiśmie naukowym wydawanym w jego macierzystym uniwersytecie w Wurzburgu artykuł opisujący własności odkrytego promieniowania. Już 1 stycznia otrzymał odbitki pracy, którą rozesłał do zaprzyjaźnionych fizyków aby przedstawić światu swoje odkrycie. 5 stycznia 1896 roku w wiedeńskim piśmie Die Presse ukazał się artykuł, w którym omówiono odkrycie promieni X. Trzy dni później przedruki artykułu ukazały się w polskiej prasie, m.in. w krakowskim Czasie.

Ponieważ opis Röntgena była bardzo klarowny a niezbędne przyrządy można było znaleźć nawet w szkolnych pracowniach dlatego w wielu laboratoriach podjęto próby powtórzenia doświadczenia. W Krakowie zajął się tym prof. Karola Olszewski (1846-1915), który prowadził eksperymenty w dniach 8-20 stycznia 1896 roku. Źródłem promieniowania była rurka Crookes’a, z której odpompowano powietrze używając pompy próżniowej. Do elektrod przyłożone było napięcie kilkudziesięciu tysięcy volt, które wytwarzane było impulsowo w induktorze Ruhmkorffa* podłączonym do ogniwa Greneta*. Obiektem, który został uwieczniony na pierwszym upublicznionym zdjęciu był wykonany z brązu przycisk do papieru. Przebieg doświadczenia został opisany przez asystenta profesora dr. Tadeusza Estreichera (1871-1952): „Ekspozycja trwała około pięciu kwadransów, za pomocą zwykłej rurki o katodzie płaskiej; rurka była połączona na stałe z pompką rtęciową Geisslerowską nader starego i niedołężnego systemu, gdyż w innych warunkach nie było trwałe”.

Szybko dostrzeżono również możliwość wykorzystania promieni w diagnostyce medycznej. W Krakowie zwrócił na to uwagę chirurg, prof. Alfred Obaliński (1843-1898), który poprosił Olszewskiego o pomoc w zdiagnozowaniu pacjenta z opuchniętym łokciem. Historyczne zdjęcie wykonano 7 lutego 1896 roku. Komfort pacjenta podczas diagnozy różnił się od współczesnych standardów ponieważ: „(…) zdjęcie trwało siedem kwadransów; ręka nieszczęśliwego objektu (experimentum in anima viti) była za pomocą opasek z blachy przyśrubowana do stołu i w ten sposób unieruchomion” (T. Estreicher). Bardzo szybko, bo już na początku marca, prof. Walery Jaworski (1849-1924) uruchomił pierwszą pracownię radiologiczną.

Promieniowanie rentgenowskie było pierwszą metodą, która pozwoliła nieinwazyjnie zajrzeć do wnętrza organizmu.

Słowniczek pojęć:


Rurka Crookes’a*

Podłużna rurka szklana zatopionymi na końcach elektrodami która służyła do badania promieni katodowych. Jeśli wewnątrz były warunki zbliżone do próżni to pod wpływem przyłożonego napięcia elektrycznego z katody wybijane były elektrony, które przemieszczały się w kierunku anody. Rurka została zbudowane i zaprezentowana w 1879 roku przez angielskiego fizyka Williama Crookesa (1832-1919). Promienie zostały nazwane katodowymi ponieważ w tym czasie nie znano jeszcze ich natury.

Induktor Ruhmkorffa*

Cewka (induktor) Ruhmkorffa to rodzaj transformatora, w którym na wspólnym rdzeniu z miękkiej stali znajdują się dwa uzwojenia - pierwotne o niewielkiej liczbie zwojów oraz wtórne o bardzo dużej ich liczbie. Przerywając prąd płynący przez uzwojenie pierwotne można uzyskać w uzwojeniu wtórnym impulsy napięcia dochodzące do 100 000 volt
 

Ogniwa Greneta*

Ogniwo elektrochemiczne opatentowane w 1859 roku przez Eugene Greneta (†1909). Ogniwo daje napięcie ok. 1,9 v i tworzą je dwie elektrody węglowe i jedna cynkowa. Elektrolitem był roztwór dwuchromianu potasu z dodatkiem kwasu siarkowego w proporcjach: 10:100:30 (dwuchromian potasu, woda destylowana i kwas siarkowy).